საქართველოს უძველესი დედაქალაქი მცხეთა

მცხეთის ისტორია 2600 წელზე მეტს მოიცავს. ამ ადგილას ქალაქი უძველეს დროშიც კი არსებობდა, თუმცა ის უფრო დასახლებას წარმოადგენდა, ვიდრე ქალაქს. არქეოლოგები აღიარებენ, რომ მცხეთა, როგორც ქალაქი, ძვ.წ. VI-V საუკუნეებში გაჩნდა. ამჟამად, მისი ისტორია მხოლოდ ფრაგმენტულად არის ცნობილი – მცხეთაში მომხდარი ძირითადი მოვლენები ათასწლეულის მიჯნაზე და V-VI საუკუნეებში მოხდა. ძვ.წ. 65 წლის გაზაფხულზე რომაელი სარდალი პომპეუსი აქ თავისი ჯარით ჩავიდა. მან მცხეთა და არმაზი დაიკავა და სადღაც მდინარე არაგვის მახლობლად დაამარცხა იბერიის მეფის ჯარი, რის შემდეგაც იბერიასთან სამშვიდობო ხელშეკრულება დადო. ითვლება, რომ პომპეუსმა იმავე პერიოდში მდინარე მტკვარზე ხიდიც ააგო. ეს ხიდი ძალიან დიდხანს გაძლო, რამდენჯერმე აღადგინეს და XX საუკუნემდე გადარჩა. მე-4 საუკუნეში, 320-დან 324 წლამდე, წმინდა ნინო მცხეთაში დასავლეთიდან, ურბნისიდან ჩავიდა და საქართველოს ნათლობასთან დაკავშირებული ყველა მოვლენა აქ მოხდა. 447 წელს ვახტანგ გორგასალი იბერიის მეფე გახდა; მისი მთავარი სასახლე მცხეთაში მდებარეობდა. მის პირველ ქმედებად ჰუნების წინააღმდეგ ლაშქრობა ითვლება და მან ლაშქრობისთვის არმია ქალაქის ჩრდილოეთით, არაგვის მდინარეზე შეკრიბა. გორგასალი ცნობილია მცხეთის მთავარეპისკოპოსის კათოლიკოსად გადაქცევითა და საეპისკოპოსო სისტემაში წესრიგის დამყარებით. კერძოდ, მან შექმნა ცალკე მცხეთის საეპისკოპოსო. დიდი ქვის ეკლესიების მშენებლობა, სავარაუდოდ, ამ რეფორმის ნაწილი იყო. გორგასალმა სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი დიდ ქვის ბაზილიკად აღადგინა, რომლის ფრაგმენტებიც იქ დღესაც შემორჩენილია.