ატენის სიონის ეკლესია VII საუკუნის დასაწყისით დათარიღებული ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიაა, რომელიც გორიდან სამხრეთით დაახლოებით 10 კმ-ში, სოფელ ატენში მდებარეობს. ატენის სიონი კლასიკური ქართული ჯვარ-გუმბათოვანი არქიტექტურის ერთ-ერთ უადრეს და ყველაზე სრულყოფილ ნიმუშად ითვლება, რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა საეკლესიო არქიტექტურის შემდგომ განვითარებაზე. ტაძარი ქართლში ქრისტიანული არქიტექტურის განვითარების პერიოდში, არაბთა შემოსევების შემდეგ, დაახლოებით 680-690-იან წლებში აშენდა. ატენის სიონის უნიკალური თავისებურება ტაძრის კედლებზე ამოკვეთილი და დაწერილი მრავალი წარწერაა. მათ შორისაა ნუსხურით (ნუსხა-ხუცურით) დაწერილი უძველესი ცნობილი წარწერები, რომლებიც 835 წლით თარიღდება, რაც ქართული დამწერლობის ადრეული ფორმაა. ასევე აქ არის ჩაწერილი მხედრულის, თანამედროვე ქართული ანბანის უძველესი ნიმუშები, რომლებიც 980-იანი წლებით თარიღდება. ქართული წარწერების გარდა, ტაძარში ასომთავრულ, ასევე ბერძნულ და სომხურ ენებზე შესრულებული ტექსტებია, რაც ეპოქის მრავალენოვან და მრავალეთნიკურ კულტურულ კონტექსტს უსვამს ხაზს. განსაკუთრებით საინტერესოა არქიტექტორის სომხური წარწერა, რომელიც ეკლესიის ერთ-ერთ კედელზეა შემონახული და პირდაპირ ადასტურებს არქიტექტორის ავტორობას: „მე, ტოდოსაკი, ამ წმინდა ეკლესიის მშენებელი“. ეს წარწერა პირველად ხ. კუჩუკ-იოანისოვმა (1852 – დაახლ. 1919) აღმოაჩინა და გაშიფრა. სხვა ეპიგრაფიკული წყაროები მიუთითებენ, რომ ათენში ტოდოსაკის ხელმძღვანელობით სომხური წარმოშობის რამდენიმე ქვისმთლელიც მუშაობდა. კედლის ფრესკები ასევე დიდი მხატვრული ღირებულებისაა. ძირითადი მხატვრობის ციკლი XI საუკუნით თარიღდება და მოიცავს ქრისტე პანტოკრატორის გამოსახულებებს, სახარებისეულ სცენებს, მოციქულებსა და წმინდანებს. მოგვიანებით ფრესკები XII-XVII საუკუნეებს შორის გამოჩნდა. რეგიონში პოლიტიკური არასტაბილურობის მიუხედავად, ტაძარმა შეინარჩუნა რელიგიური და კულტურული მნიშვნელობა 1300 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში და ატენის სიონის ეკლესია დღემდე მოქმედ ეკლესიად რჩება.
გორი. უძველესი სიონის საკათედრო ტაძარი ატენის ხეობებში
