ძველი მანგლისის საკათედრო ტაძარი

ქართული მატიანეების თანახმად, მანგლისის საკათედრო ტაძარი 326 წელს დაარსდა. ამავდროულად, რომის იმპერატორ კონსტანტინე დიდის (272-337) ბრძანებით, ახალი სარწმუნოების გასაძლიერებლად (ქრისტიანობა რომის იმპერიაში „კანონიერ“ რელიგიად 313 წელს იქცა) საქართველოში რელიქვიები გაიგზავნა. ერთ-ერთი მათგანი, რომელიც მანგლისში ჩამოიტანეს – უფლის მაცოცხლებელი ჯვრის ნაწილაკი – მანგლისში დაასვენეს და ეკლესიაში 620-იან წლებამდე ინახებოდა. ამან ეკლესია კავკასიაში ერთ-ერთ პირველ მომლოცველთა ცენტრად აქცია. თავდაპირველად, ეკლესიას ტეტრაკონქის ფორმა ჰქონდა – ოთხი აფსიდით, რომლებიც ჯვარს ქმნიდა. ეს არქიტექტურული ფორმა ადრეული ქრისტიანული სამყაროსთვის იყო დამახასიათებელი. თბილისის არაბთა მიერ დაპყრობის (736) შემდეგ, ტაძარი თანდათან დაინგრა და X საუკუნისთვის შენობას დიდი რეკონსტრუქცია სჭირდებოდა. ამიტომ, საქართველოს სამეფოს აღზევების პერიოდში, ეკლესია რადიკალურად იქნა რეკონსტრუირებული. რეკონსტრუქცია მეფე გიორგი I-ის (996-1027) და განსაკუთრებით ბაგრატ IV-ის (1018-1072) მეფობას მიეწერება. ამ პერიოდში შეიცვალა ტაძრის გუმბათი, მორთული იქნა ფასადი და მოხატეს ინტერიერი: შენობამ ამჟამინდელი იერსახე მიიღო.