ტფილისი. მეტეხის ციხე

მეტეხის ეკლესია მდინარე მტკვრის თავზე მაღალ კლდეზე დგას — ადგილი, რომელიც თბილისის ისტორიის ადრეული საუკუნეებიდანვე განუყოფლად არის დაკავშირებული საქართველოს სახელმწიფოებრიობასთან. ლეგენდის თანახმად, სწორედ აქ, მე-5 საუკუნეში, მდებარეობდა ქალაქის დამაარსებლის, მეფე ვახტანგ გორგასლის (დაახლ. 440–502) სასახლე. პირველი ეკლესია შესაძლოა მისი ვაჟის, მეფე დაჩის (დაახლ. 522–534) მეფობის დროს გაჩნდა, თუმცა მისი აგების ზუსტი თარიღი უცნობია. ამჟამინდელი ეკლესიის შენობა, ძირითადად, XIII საუკუნით თარიღდება და დემეტრე II თავგანწირვის (1259–1289) დროს აიგო. მისი არქიტექტურა დამახასიათებელია მოწიფული ქართული შუა საუკუნეების ტრადიციისთვის: მაღალი გუმბათი ცილინდრულ ბარაბანზე, გარე ფორმების სიმკაცრე და ასკეტიზმი. XVII საუკუნეში, ვახტანგ V-ის (შაჰ-ნავადი, 1618–1675) დროს, ეკლესია დაინგრა და დენთის საწყობად გადაკეთდა – ერთ-ერთი მრავალი იძულებითი ნაბიჯიდან, რომელიც მეფემ გადადგა სპარსეთის ზეწოლის ქვეშ მოექცა და ისლამი მიიღო. ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენი (1643–1717), რომელმაც 1672 წელს თბილისს ეწვია, მეტეხს აღწერს, როგორც დანგრეულ და მიტოვებულ ეკლესიას: „ქართველებს კიდევ ერთი ძალიან ლამაზი ეკლესია ჰქონდათ, რომელიც ქალაქის სამხრეთ ნაწილის ბოლოს მდებარეობდა; თუმცა, რამდენიმე წლის წინ, პრინცმა [მეფე ვახტან V] ის დენთის საწყობად გადააკეთა, რადგან ის აღარ იყო გამოსაყენებლად ვარგისი: მისი ნაწილი ელვამ გაანადგურა. პრინცმა ბრძანა, რომ ის საწყობად გადაკეთებულიყო.“ ეკლესიის აღორძინება მე-18 საუკუნეში დაიწყო. 1748 წელს მეფე ჰერაკლე II-მ (1720-1798) ციხესიმაგრე თურქებისგან დაიბრუნა და ეკლესიის რესტავრაცია დაიწყო. აშენდა ახალი გუმბათის დრამი და აგურის კედლის რამდენიმე მონაკვეთი. მე-19 საუკუნეში მეტეხის ნაგებობების ნაწილი სამხედრო კომპლექსად გადაკეთდა. ახალი ყაზარმებისა და ადმინისტრაციული შენობების ასაშენებლად ქალაქის კედელი ნაწილობრივ დაშალეს და ყოფილი მონასტრის შენობები ციხეებად და ოფისებად გამოიყენეს. საბჭოთა ეპოქაში ეკლესიას კვლავ დანგრევის საფრთხე დაემუქრა და დიდი ხნის განმავლობაში სხვა დანიშნულებით გამოიყენებოდა, სანამ 1937 წელს სალოცავის სრულად დანგრევის ბრძანება არ გასცეს. ეკლესიის დანგრევაზე მხატვარ დიმიტრი შევარდნაძეს (1885-1937) უნდა ეხელმძღვანელა. მან კატეგორიული უარი თქვა ეკლესიის დანგრევაზე და დააპატიმრეს, შემდეგ კი წინააღმდეგობის გაწევისთვის სიკვდილით დასაჯეს. სიცოცხლის ფასად კი უძველესი სალოცავი გადარჩა. 1980-იან წლებში შენობა საქართველოს მართლმადიდებლურ ეკლესიას გადაეცა და აღადგინეს, რის შედეგადაც იგი კვლავ თბილისის ერთ-ერთ ულამაზეს ღირსშესანიშნაობად იქცა.